معرفی کتاب " طراحی با طبیعت"

سید حسین میرزاده[1]

کتاب « طراحی با طبیعت » نوشته­  پروفسور « یان مک هارگ » از اساتید برجسته­  دانشگاه پنسیلوانیا ایالات متحده است که توسط دکتر عبدالحسین وهاب­ زاده از اساتید فعال در حوزه­ بوم­ شناسی و علوم زیست­ محیطی ترجمه گردیده است. دکتر وهاب­ زاده دانش­ آموخته­ دانشگاه آیوای ایالات متحده و دانشگاه ابردین اسکاتلند هستند و سابقه­ ای 30 ساله در فعالیت­ های آموزشی و تدریس در این عرصه را دارند. سابقه­ مترجم این کتاب، خود می­ تواند گویای اهمیت و منزلت این اثر علمی در حوزه­ علوم زیست­ محیطی باشد. لازم به ذکر است که این کتاب توسط انتشارات جهاد دانشگاهی دانشگاه فردوسی مشهد انتشار یافته است.

با گذشت 40 سال از اولین انتشار هنوز « طراحی با طبیعت » کتابی نو با نثری روان و گیراست و از جمله کتب کلاسیک محسوب و به عنوان کتاب درسی مرجع مورد استفاده محققان قرار می­ گیرد. به جرأت می­ توان گفت که پس از پایان خواندن این کتاب، مخاطب آن محیط طبیعی اطراف خود را با دید دیگری خواهد دید. نوع نگاهمان نسبت به کوه­ ها، دشت­ ها،دریا و رودخانه­ ها تغییر خواهد کرد.

نویسنده­ کتاب از چهار منبع برای تحریر آن استفاده نموده است :

1-درسی تحت عنوان « انسان و طبیعت » که خود نویسنده و طراح آن بوده است. این مبحث وابستگی­ های فیزیولوژیکی و روانی انسان به طبیعت را مطرح می­ کرد و در نهایت بوم­ شناسی را مدنظر قرار می­ داد.

2-   یک سری طرح­ های برنامه­ ریزی و طراحی که نویسنده در دانشگاه پنسیلوانیا با دانشجویان تحصیلات تکمیلی معماری منظر بر عهده داشته است. بوم­ شناسی اصل زیربنایی آن درس بوده است.

3-  تجارب ناشی از طرح­ های حرفه­ ای در کارهای مشارکتی

4-    همچنین دستاوردهای نویسنده از حضور در کلاس­ های درس دیگران، همراه با یادداشت­ های مفصل و دقیق بوده است. آنچه که مک هارگ بیان می­ کند، این حضور در کلاس­ درس بزرگان رشته­ محیط­ زیست به صورت هفته­ ای سه جلسه و به مدت 12 سال بوده است.

روش جدیدی که در این کتاب توسط مک هارگ برای اولین بار به­ کار گرفته شد، همان منطق روی­ هم گذاری لایه­ ها در نرم­ افزار GIS است. او این کار را از طریق روی­ هم گذاری نقشه­ های مختلف انجام می­ داد و تا آن حد این روش را پیش برده بود که ادعا می­ کرد که باید جواب خودش از درون مجموعه­ نقشه­ ها نمایان شود و ما نباید یک جواب را اراده­ گرایانه برای یک طرح درنظر بگیریم. بلکه باید آنقدر مجموعه­ اطلاعاتمان را به­ تدریج تقویت کنیم که در نهایت خود این اطلاعات جواب را به ما بدهد به عنوان مثال خود اطلاعات، مناسب­ترین مسیر را برای بزرگراه به ما نشان بدهد.

به ادعای نویسنده، این کتاب در هنگام انتشارش به عنوان انتقادی تند و تلخ در مقابل تباهی محیط­ زیست و بازدارندگی­ های آن برای حیات و انسان تلقی می­ شد. در آن هنگام، انقلاب محیط­زیست تنها یک دل­مشغولی آمریکایی بود و این در حالی است که هم­ اکنون یک جنبش جهانی است. به همین دلیل در حال­ حاضر که به آن می­ نگریم، آن را محافظه­ کار و محتاط می­بینیم. در طول دو دهه­ گذشته ارزش­ ها در ارتباط با محیط­ زیست عمیقا دگرگون شده؛ « طراحی با طبیعت » موضوع ارزش­ ها را به عنوان مناقشه­ ای بر علیه دیدگاه­ های غرب نسبت به رابطه­ انسان و طبیعت مطرح کرده است. دیگر نمی­ توان از طبیعت سوءاستفاده کرد و از مجازات گریخت. احزاب سبز، سیاست­ های سبز و توجه گسترده به محیط­ زیست گواهی است بر این تحول شگفت­ انگیز.

کتاب « طراحی با طبیعت » توانست در این سیر تحول به شدت موثر واقع شود. به گونه­ ای که قانون ملی سیاست­ های زیست­ محیطی، سازمان حفاظت محیط­ زیست و سایر ابزارهای قانونی در ایالات متحده تحت تاثیر همین کتاب به تدریج شکل گرفتند. حتی اهداف و در بعضی موارد زبان این مستندات قانونی برگرفته و ملهم از « طراحی با طبیعت» بوده است.

با این وجود چاپ کتاب­ هایی همچون « طراحی با طبیعت »، هنوز تعداد کمی از کتاب­ ها هستند که به رابطه­ بین انسان و محیط­ زیست اطرافش، به حیث یک کل بپردازند؛ منظور از این کل جهان فیزیکی کرات و ستارگان، سنگ و خاک و دریاها و نیز همه­ موجوداتی که ساکن زمین هستند، می­ شود. تمام موجودات و نیروهایی که به ساختن انسان به صورتی که هست، کمک کرده­ اند. این بخش از شناخت بشری به نسبت خود رشد کندی داشته است.

اینکه انسان بپذیرد زندگی او چه در بیماری و چه در سلامت، با نیروهای طبیعت درآمیخته و اینکه طبیعت، به جای مقابله و فتح به عنوان یک متحد و دوست درنظر گرفته شود که باید راهش را شناخت و اندرزش را گرامی داشت، درسی است که مک­ هارگ سعی کرده است با سعی و تلاش هرچه تمام­ تر در « طراحی با طبیعت » به مخاطبش بیاموزد.

خوشبختانه مک هارگ به خاطر ذهن خلاق و برنامه­ ریزش از این حد فراتر رفته و با ارائه­ مثال­ های متعدد و دشوار نشان می­ دهد که این دانش نو را چگونه می­ توان در محیط­ زیست واقعی، در مراقبت از محیط­ های طبیعی نظیر تالاب، دریاچه و رودخانه، در انتخاب جایگاه یک سکونت­گاه انسانی جدید و در برقراری مجدد معیارها و اهداف حیات­بخش و انسانی در مجموعه­ های مادرشهری به­ کار بست.

لوئیز مامفورددر رابطه با اهمیت نقش « طراحی با طبیعت » در بیداری جنبش­ های حفاظت از محیط­ زیست چنین بیان می­ کند: سهم یگانه­ این کتاب را باید در آمیزه­ بصیرت­ های علمی و طرح­ های سازنده­ی زیست­ محیطی­ اش دید. تأکید مک­ هارگ در طرح ضرورت عزم آگاهانه، ارزیابی اخلاقی، سازماندهی همنواخت و تجلی عمدا زیباشناخته­ برخورد با هر بخش محیط، نه بر مفهوم طراحی و یا طبیعت، به خودی خود، بلکه بر حرف اضافه­ ی « با » است که تعاون انسانی و مشارکت زیست­ شناختی را در خود دارد.